Yirmi milyon insan. Tek bir nefeslik alanda yirmi milyon kalp atışı. İstatistik bilimine göre bu, muazzam bir yoğunluk, bir arada olmanın zirvesidir. Ancak sosyolojinin ve insan ruhunun penceresinden bakıldığında, bu durum modern zamanların en büyük paradokslarından birini; “kalabalıklar içindeki ıssızlığı” doğurur.
Büyükşehirler, vaat ettikleri sınırsız etkileşim ağının aksine, bireyi devasa bir beton okyanusunda tek bir adaya dönüştürmüştür. İroni şudur ki; insanlık tarihinde fiziksel olarak birbirimize hiç bu kadar yakın olmamış, ancak ruhen birbirimizden hiç bu kadar uzaklaşmamıştık.
Dikey Köylerin Sessizliği
Sosyolojide “fiziksel yakınlık”, sosyal etkileşimi doğuran ana unsurlardan biri olarak kabul edilir. Ancak modern mimari ve metropol yaşamı bu tezi çürütmüştür. Bahsettiğiniz gökdelenler, aslında dikey olarak inşa edilmiş köylerdir. Bir apartman bloğunda yaşayan insan sayısı, Anadolu’daki pek çok köyün nüfusundan fazladır. Ancak köy meydanındaki o görünmez bağ, gökdelenlerin asansör boşluklarında kaybolmuştur.
Alman sosyolog Georg Simmel, “Metropol ve Zihinsel Yaşam” adlı eserinde bu durumu şöyle açıklar: Şehir insanı, o kadar çok uyarana (ses, görüntü, kalabalık) maruz kalır ki, akıl sağlığını korumak için bir savunma mekanizması geliştirir. Bu mekanizma “bıkkınlık” ve “kayıtsızlık”tır. Komşusunun kim olduğunu bilmemek, bir tercih değil, metropolün kaosunda kendine ait bir alan yaratma çabası, bir nevi “sosyal hayatta kalma” refleksidir. O bir metre ötedeki kapıyı çalmak, sadece fiziksel bir eylem değil, kişinin kendi güvenli fanusunu kırması demektir ve modern insan bundan korkar hale gelmiştir.
Bir Yabancı Olarak “Öteki”
Felsefi açıdan bakıldığında, “yabancılaşma” kavramının mekansal tezahürüdür. İnsan sadece emeğine değil, türüne, çevresine ve en nihayetinde komşusuna da yabancılaşmıştır. Şehirde “diğeri”, artık yardımlaşılacak bir hemşeri değil, potansiyel bir tehdit veya zaman kaybı olarak kodlanmıştır.
Modernite, zamanı paraya, ilişkileri ise faydaya endekslemiştir. Köydeki “imece” kültürünün yerini, şehrin “hizmet satın alma” kültürü almıştır. Çorbayı komşudan istemek yerine uygulamadan sipariş etmek, modern insanın bağımsızlık yanılsamasını beslerken, onu derin bir yalnızlığa mahkûm eder.
Sessiz Ölümler
Bu yabancılaşmanın en acı faturası, kuşkusuz toplumun hafızası olan yaşlılara çıkmaktadır. Geleneksel toplumlarda başköşede oturtulan, bilgeliğinden faydalanılan yaşlılar; hız ve tüketim odaklı metropollerde “ayak bağı” veya “görünmez” özneler haline gelmiştir.
Japonya’da bu durum için türetilmiş bir kavram vardır: “Kodokushi” (Yalnız Ölüm). Bir insanın, milyonlarca insanın yaşadığı bir şehirde, evinde tek başına ölmesi ve günler, hatta aylar sonra kokunun veya birikmiş faturaların ihbarıyla bulunması, modern medeniyetin iflas ettiği noktadır. Bu, sadece o bireyin değil, “komşusu açken tok yatmayan” bir medeniyet tasavvurunun da ölümüdür. O kapıların çalınmaması, sadece bir nezaket eksikliği değil, ontolojik bir kopuştur. İnsan, insanın yurdudur derler; ama metropollerde insan, insanın sürgünü olmuştur.
Betonarmenin Soğukluğuna Karşı İnsani Sıcaklık
Büyükşehirlerin bu kangreni, sadece mimari veya demografik bir sorun değildir; bu bir anlam krizidir. Gökdelenler yükseldikçe insanlık zeminden, topraktan ve birbirinden kopmaktadır. Oysa insan, biyolojik ve ruhsal olarak sosyal bir varlıktır. Bir “Merhaba”nın, bir kap sıcak çorbanın veya “Nasılsın?” sorusunun yerini hiçbir dijital bağlantı, hiçbir konforlu rezidans hizmeti tutamaz.
Belki de çözüm, o bir metrelik mesafeyi aşacak cesareti yeniden göstermektedir. Çünkü o kapı çalınmadığında, içeride ölen sadece bir yaşlı veya bir yalnız insan değildir; duvarın öte yakasında, o kapıyı çalmayan kişinin de insanlığı can çekişmektedir.
